Türkiye’de Arazi Kullanımının Planlanması, Tarım Arazilerinin Korunması, Afet Dirençli Yerleşim Politikaları ve İslam’ın Çevre Ahlâk.
Bilimsel Planlama ile İslam’ın Çevre Ahlakının Ortak Noktası
Arazi kullanım planlaması yalnızca mühendislik, şehircilik veya kamu yönetimi alanına ait teknik bir konu değildir. Aynı zamanda insanın yeryüzüyle kurduğu ilişkinin niteliğini belirleyen ahlaki bir meseledir. Çünkü toprağın korunması, suyun kirletilmemesi, doğal kaynakların ölçülü kullanılması ve ekolojik dengenin sürdürülmesi yalnızca bilimsel bir zorunluluk değil; insanın tabiata karşı sorumluluğunun da bir gereğidir.
Modern çevre bilimi bugün sürdürülebilirlik, doğal sermayenin korunması, ekolojik denge ve nesiller arası adalet kavramlarıyla insanlığın doğayla ilişkisini yeniden tanımlamaktadır. Bu anlayışa göre insan, doğanın sınırsız hâkimi değil; doğal sistemlerin devamlılığından sorumlu bir aktördür. Doğal kaynakların aşırı tüketilmesi yalnızca çevresel sorunlara değil; ekonomik, sosyal ve siyasal risklere de yol açmaktadır.
İslam’ın çevre anlayışı da insan ile tabiat arasındaki ilişkinin sorumluluk temelinde kurulmasını öngörmektedir. Kur’an-ı Kerim’de insan, yeryüzünün mutlak sahibi olarak değil; kendisine verilen nimetlerden sorumlu bir emanetçi olarak tanımlanmaktadır. Bu yaklaşım, tabiatın insanın sınırsız kullanımına sunulmuş bir kaynak değil; korunması gereken bir değer olduğunu ortaya koymaktadır.
Kur’an’daki emanet anlayışı, insanın sahip olduğu imkânları nasıl kullanması gerektiğine ilişkin temel bir sorumluluk yüklemektedir. Bu sorumluluk yalnızca bireysel ahlak alanıyla sınırlı değildir. Toprak, su, ormanlar ve diğer doğal varlıklar da insanlığın ortak emanetleri olarak değerlendirilmelidir.
Bu anlayışın temel kavramlarından biri mîzan, yani dengedir. Kur’an-ı Kerim’de:
“Göğü yükseltti ve dengeyi koydu. Sakın dengeyi bozmayın.” (Rahmân, 55/7-9) buyrulmaktadır.
Bu ayet, yalnızca evrendeki fiziksel düzeni değil; insanın doğayla kuracağı ilişkinin temel ilkesini de ifade etmektedir. İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, kuraklık, erozyon ve çevre kirliliği, büyük ölçüde doğal dengenin insan faaliyetleriyle bozulmasının sonuçlarıdır.
Kur’an’ın dikkat çektiği bir diğer önemli kavram ise fesat, yani bozulmadır.
“İnsanların kendi elleriyle yaptıkları yüzünden karada ve denizde bozulma ortaya çıktı.” (Rûm, 30/41)
Bu ayet, çevresel sorunların yalnızca kaçınılmaz doğal süreçler olmadığını; insan tercihleri ve yönetim anlayışıyla doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir.
Bugün verimli tarım arazilerinin plansız yapılaşmaya açılması, su kaynaklarının kirletilmesi, ormanların tahrip edilmesi ve ekolojik sistemlerin geri dönüşü olmayan biçimde zarar görmesi, çevresel bozulmanın çağdaş örnekleridir.
İslam’ın çevre anlayışındaki bir diğer temel ilke ise israftan kaçınmadır.
“Yiyiniz, içiniz; fakat israf etmeyiniz. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.” (A’râf, 7/31)
Bu ilke yalnızca bireysel tüketim alışkanlıklarıyla sınırlı değildir. Toprağın, suyun, enerjinin ve diğer doğal kaynakların ölçülü kullanılması da bu anlayışın kapsamındadır.
Plansız şehirleşme nedeniyle verimli tarım topraklarının kaybedilmesi, gereksiz doğal kaynak tüketimi ve ekosistemlerin geri dönüşsüz biçimde zarar görmesi, aslında doğal sermayeye karşı yapılan bir israf olarak değerlendirilebilir.
Hz. Muhammed’in uygulamaları da çevre ahlakının günlük hayat içindeki karşılığını göstermektedir. Su kullanımında ölçülü olunması, ağaçların korunması, hayvanlara merhamet gösterilmesi ve doğal varlıkların gelecek kuşakların hakkı olarak görülmesi, İslam’ın çevreye ilişkin temel yaklaşımını ortaya koymaktadır.
Ağaç dikmenin teşvik edilmesi bu anlayışın en önemli örneklerinden biridir. Hz. Muhammed’in, insanların ve diğer canlıların faydalanacağı bir ağacın dikilmesini sürekli bir iyilik olarak değerlendirmesi; çevreyi yalnızca bugünün ihtiyacı değil, gelecek nesillerin hakkı olarak gören bir anlayışı yansıtmaktadır.
Bu noktada çağdaş sürdürülebilir kalkınma anlayışı ile İslam’ın çevre ahlakı arasında güçlü bir ortaklık bulunmaktadır.
Modern bilim:
doğal dengenin korunmasını,
kaynakların sürdürülebilir kullanımını,
gelecek nesillerin haklarının gözetilmesini,
ekolojik sistemlerin devamlılığını savunmaktadır.
İslam medeniyet anlayışı ise: emaneti korumayı,
dengeyi bozmamayı,
israftan kaçınmayı,
yeryüzünde bozgunculuk yapmamayı
temel ilkeler olarak ortaya koymaktadır.
Bu iki yaklaşım farklı kaynaklardan hareket etmekle birlikte aynı hedefte buluşmaktadır: İnsan ile tabiat arasında sürdürülebilir ve sorumlu bir ilişki kurmak.
Bu nedenle Türkiye’nin arazi kullanım politikaları oluşturulurken yalnızca teknik kapasiteye değil; aynı zamanda güçlü bir çevre ahlakına da ihtiyaç vardır. Bilimsel planlama, hukuk düzeni ve teknolojik imkânlar ancak toplumsal değerlerle desteklendiğinde kalıcı sonuçlar oluşturabilir.
Türkiye’nin geleceği için gerekli olan yaklaşım; bilimi dışlamayan, inancı bilimle çatıştırmayan, medeniyet birikimini çağdaş planlama anlayışıyla buluşturan bütüncül bir kalkınma modelidir.
Çünkü toprağı korumak yalnızca çevre politikası değildir. Toprağı korumak; ekonomiyi, gıda güvenliğini, şehirlerin geleceğini ve gelecek nesillerin yaşam hakkını ;
TÜRK ARAZİ YÖNETİM MODELİ (TAYM)
Türkiye Yüzyılı İçin Bütünleşik Arazi, Şehircilik ve Doğal Sermaye Yönetim Doktrini
Türkiye’nin ikinci yüzyıldaki kalkınma hedefleri yalnızca daha fazla üretim yapmak, daha fazla yatırım gerçekleştirmek veya daha fazla şehirleşmek üzerine kurulamaz. Gerçek kalkınma; sahip olduğu doğal kaynakları koruyabilen, şehirlerini güvenli biçimde planlayabilen, tarım topraklarını gelecek nesiller adına muhafaza edebilen ve doğal sermayesini ekonomik güce dönüştürebilen ülkelerin başarısı olacaktır.
Bu nedenle Türkiye’nin ihtiyacı, klasik imar anlayışının ötesinde; toprağı, suyu, ormanı, tarımı, sanayiyi, şehirleşmeyi ve doğal ekosistemleri aynı bütün içinde değerlendiren yeni bir arazi yönetimi anlayışıdır.
Bu anlayışın adı:
Türk Arazi Yönetim Modeli (TAYM)
TAYM’ın temel yaklaşımı şudur:
“Arazi yalnızca kullanılan bir alan değil; korunması, geliştirilmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken stratejik bir millî varlıktır.”
Bu anlayış, araziyi yalnızca bugünkü piyasa değeri üzerinden değerlendirmez. Her arazi parçası;
gıda üretim kapasitesi,
su kaynaklarıyla ilişkisi,
afet riskleri,
ekolojik değeri,
biyolojik çeşitlilik kapasitesi,
karbon depolama potansiyeli,
iklim değişikliğine karşı dayanıklılığı ile brlikte ele alınır.
Böylece arazi yönetimi, yalnızca imar kararlarının konusu olmaktan çıkar; Türkiye’nin ekonomik, çevresel ve sosyal geleceğini belirleyen stratejik bir devlet politikası hâline gelir.
