Türkiye, jeolojik ve iklimsel özellikleri nedeniyle dünyanın doğal afet riski en yüksek ülkelerinden biridir. Depremler, seller, heyelanlar, orman yangınları, kuraklık ve fırtınalar, yalnızca doğal süreçlerin bir sonucu değil; aynı zamanda kentleşme politikalarının, çevre yönetiminin ve afet hazırlık kapasitesinin bir göstergesidir. Günümüzde afetleri yalnızca meydana geldikten sonra konuşmak, çağdaş afet yönetimi anlayışıyla bağdaşmamaktadır. Asıl mesele, afetleri önceden öngörmek, riskleri azaltmak ve toplumsal dayanıklılığı artırmaktır.
Bilimsel araştırmalar, doğal afetlerin kendisinin değil, hazırlıksızlığın ve yanlış planlamanın büyük can ve mal kayıplarına neden olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı büyüklükteki bir deprem, farklı ülkelerde birbirinden çok farklı sonuçlar doğurabilmektedir. Bunun temel nedeni; yapı güvenliği, şehir planlaması, eğitim düzeyi, erken uyarı sistemleri ve kriz yönetimindeki farklılıklardır. Dolayısıyla afetlerin yıkıcılığı, doğanın kaçınılmaz gücünden çok, insanın aldığı veya almadığı önlemlerle şekillenmektedir.
İklim değişikliği ise doğal afetlerin sıklığını ve şiddetini artıran en önemli küresel faktörlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Artan sıcaklıklar, düzensiz yağış rejimleri, uzun süreli kuraklıklar ve aşırı hava olayları, özellikle kentlerde yaşayan milyonlarca insan için yeni risk alanları oluşturmaktadır. Bu durum, afet yönetiminin yalnızca acil müdahaleden ibaret olmadığını; çevre politikaları, sürdürülebilir kalkınma ve iklim uyum stratejileriyle birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir.
Türkiye’nin son yıllarda yaşadığı büyük depremler, seller ve orman yangınları önemli dersler vermiştir. Afet sonrası gösterilen dayanışma kuşkusuz toplumsal gücümüzün en önemli göstergelerinden biridir. Ancak gelişmiş ülkelerin deneyimleri, başarının afet sonrasındaki müdahaleden çok afet öncesindeki hazırlık süreçlerinde yattığını göstermektedir. Risk haritalarının güncellenmesi, yapı stokunun bilimsel esaslara göre güçlendirilmesi, yerel yönetimlerin teknik kapasitesinin artırılması ve afet eğitimlerinin toplumun her kesimine ulaştırılması artık bir tercih değil, zorunluluktur.
Afet yönetiminde medya da kritik bir sorumluluk üstlenmektedir. Doğru, hızlı ve doğrulanmış bilgi paylaşımı; kriz dönemlerinde kamuoyunun sağlıklı karar vermesine katkı sağlar. Bilgi kirliliği ve doğrulanmamış haberler ise panik ortamını derinleştirerek afetin sosyal etkilerini artırabilir. Bu nedenle afet haberciliği, etik ilkeler çerçevesinde yürütülmeli; uzman görüşlerine dayalı, kamu yararını önceleyen bir yayıncılık anlayışı benimsenmelidir.
Üniversiteler, kamu kurumları, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör arasında kurulacak güçlü iş birliği, afetlere karşı dirençli toplum oluşturmanın temel şartıdır. Bilimsel verilerin karar alma süreçlerine doğrudan yansıtılması, yalnızca afet risklerini azaltmayacak; aynı zamanda ekonomik kayıpların ve sosyal kırılganlığın da önüne geçecektir.
Sonuç olarak doğal afetler, kaçınılmaz doğa olaylarıdır; ancak felaketler çoğu zaman önlenebilir insan kaynaklı sonuçlardır. Bilimin rehberliğinde geliştirilecek sürdürülebilir politikalar, güvenli şehirler ve bilinçli toplum anlayışı, geleceğin afetlerine karşı en güçlü savunma mekanizmasını oluşturacaktır. Türkiye’nin ihtiyacı, afetlerden sonra yaraları sarmaktan çok, afetlerden önce riskleri azaltan, planlı ve bilim temelli bir yönetim kültürünü kalıcı hâle getirmektir. Çünkü afetlerle mücadelede en etkili yatırım, kriz anında değil; kriz yaşanmadan önce yapılan hazırlıktır.
Mehmet GÖKSELLİ
Yardımcı Editör-Yazar-Denetmen
