Dünya uzun zamandır değişiyor. Kıtalar yer değiştiriyor, buzullar eriyor, denizler yükseliyor, iklimler dönüşüyor. Ancak bugün yaşadığımız değişim, doğanın yavaş ve dengeli ritminden çok farklı. Artık mesele yalnızca mevsimlerin kayması değil; insanlığın kendi eliyle gezegenin dengesini bozmasıdır. Küresel ısınma artık bilim insanlarının laboratuvarlarda tartıştığı teknik bir konu değil. Tarlada çalışan çiftçinin, yaz ortasında nefes almakta zorlanan şehir insanının, kuruyan nehirlerin ve yanıp kül olan ormanların gerçeğidir. Bir zamanlar “geleceğin problemi” olarak görülen iklim krizi artık bugünün manşetidir. Sanayi Devrimi’nden sonra insanlık büyük bir hızla üretmeye başladı. Fabrikalar büyüdü, şehirler genişledi, enerji ihtiyacı katlandı. Kömür, petrol ve doğalgaz medeniyetin motoru hâline geldi. Ancak bu ilerlemenin görünmeyen bir faturası vardı: atmosfere salınan sera gazları. Karbondioksit, metan ve benzeri gazlar dünyanın etrafında görünmez bir battaniye oluşturarak gezegenin sıcaklığını artırdı. Normal şartlarda yaşam için gerekli olan sera etkisi, insan müdahalesiyle tehlikeli bir seviyeye ulaştı. Bugün dünyanın birçok yerinde sıcaklık rekorları kırılıyor. Yaz ayları artık yalnızca sıcak değil, yakıcı. Avrupa’da insanlar klimaya ulaşamadığı için hayatını kaybediyor, Afrika’da kuraklık milyonları açlıkla karşı karşıya bırakıyor, Asya’da sel felaketleri şehirleri yutuyor. Türkiye de bu tablodan bağımsız değil. Akdeniz havzası, iklim krizinden en fazla etkilenecek bölgelerden biri olarak gösteriliyor. Kuraklık, orman yangınları ve su kıtlığı artık teorik ihtimaller değil; her yaz yeniden yaşanan gerçeklerdir.
Küresel ısınmanın en büyük trajedilerinden biri, etkilerinin eşitsiz olmasıdır. Dünyayı en çok kirleten ülkeler çoğu zaman en güçlü ekonomilere sahip olanlardır. Ancak iklim krizinin bedelini en ağır şekilde yoksul toplumlar ödüyor. Gelişmemiş ülkeler sel, kuraklık ve gıda krizleriyle mücadele ederken yeterli teknolojiye ya da ekonomik güce sahip değil. Başka bir ifadeyle, küresel ısınma yalnızca çevresel değil; aynı zamanda ahlaki ve siyasi bir krizdir. Bugün dünyanın herhangi bir yerinde çıkan bir orman yangını yalnızca o ülkenin sorunu değildir. Amazon ormanlarının yok olması, Kuzey Kutbu’ndaki buzulların erimesi ya da okyanusların kirlenmesi tüm insanlığı etkiliyor. Çünkü doğa sınır tanımıyor. Atmosferin milliyeti yok. Ancak mesele sadece devletlerin politikalarıyla açıklanamaz. Modern yaşam biçimi de bu krizin önemli bir parçasıdır. Sürekli tüketmeye dayalı ekonomik düzen, insanlara ihtiyaçlarından fazlasını satın almayı öğretiyor. Hızlı moda, gereksiz elektronik tüketimi, devasa plastik kullanımı ve kontrolsüz enerji harcaması doğayı her gün biraz daha yoruyor. İnsanlık uzun zamandır doğayı bir kaynak deposu gibi görüyor; oysa doğa sonsuz değil. İklim krizinin en korkutucu tarafı, bazı sonuçların geri döndürülemez olmasıdır. Bilim insanları belirli sıcaklık eşiklerinin aşılması durumunda zincirleme felaketlerin yaşanabileceğini söylüyor. Buzullar eridikçe deniz seviyesi yükseliyor, deniz seviyesi yükseldikçe kıyı şehirleri tehdit altına giriyor. Okyanuslar ısındıkça ekosistemler bozuluyor, tarım düzenleri değişiyor. Bir yerde başlayan kriz, başka bir yerde ekonomik çöküşe dönüşebiliyor.
Bütün bunlara rağmen umut tamamen kaybolmuş değil. Yenilenebilir enerji teknolojileri hızla gelişiyor. Güneş ve rüzgâr enerjisi artık birçok ülkede ciddi alternatifler hâline geldi. Elektrikli araçlar yaygınlaşıyor, bazı şehirler karbon salımını azaltmak için radikal adımlar atıyor. Genç kuşakların çevre bilinci geçmiş nesillere göre daha güçlü. Dünyanın dört bir yanında insanlar hükümetlere daha cesur iklim politikaları uygulamaları için baskı yapıyor.
Fakat burada kritik soru şudur: İnsanlık gerçekten değişmek istiyor mu?
Çünkü iklim krizini çözmek yalnızca birkaç çevreci sloganla mümkün değil. Bu mesele ekonomik alışkanlıkların, siyasi önceliklerin ve bireysel yaşam tarzlarının kökten değişmesini gerektiriyor. Daha az tüketmek, daha bilinçli üretmek ve doğayla savaşmak yerine onunla uyum içinde yaşamayı öğrenmek gerekiyor. Belki de insanlığın en büyük yanılgısı, doğadan üstün olduğunu düşünmesiydi. Oysa insan doğanın efendisi değil, yalnızca bir parçasıdır. Kuruyan bir nehir aslında insanın kendi geleceğinin kurumasıdır. Yanan bir orman yalnızca ağaçların değil, insanlığın nefesinin yanmasıdır.
Küresel ısınma artık geleceğe bırakılabilecek bir sorun değil. Çünkü gelecek çoktan geldi. Bugün atılmayan her adım, yarının felaketini büyütüyor. İnsanlık ya alışkanlıklarını değiştirecek ya da değişen dünyanın sonuçlarıyla yaşamayı öğrenecek.
Ve doğa, er ya da geç, kendisine yapılan her müdahalenin hesabını mutlaka soracak.
Mehmet GÖKSELLİ
Yardımcı Editör-Yazar-Denetmen
