Türkiye’nin İleriye Yürüyüşü: Kurumsal Güven, Beşerî Sermaye ve Sürdürülebilir Kalkınma Stratejileri
Özet
Bu makale, Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmasında karşılaştığı temel sorunları, ekonomik karmaşıklık, üretim çeşitliliği ve kurumsal güven eksiklikleri üzerinden ele almaktadır. Modern kalkınma literatürü ve klasik liberal yaklaşımların ötesinde, güçlü devlet, üretim ekonomisi, yüksek teknoloji üretimi, adalet ve eşitlik temelli bir kalkınma perspektifi önerilmektedir. Makale, kurumsal kapasite, beşerî sermaye ve kültürel dönüşümün Türkiye’nin geleceği için kritik önemini tartışmakta ve somut öneriler sunmaktadır.
Giriş
Türkiye’nin kalkınma yolunda karşılaştığı en temel sorular şunlardır:
Türkiye neden ekonomik karmaşıklıkta yukarı çıkamıyor?
Neden katma değer üretiminde sınırlı kalıyor?
Neden sermaye birikimi istikrarsız?
Geleneksel ekonomik yaklaşımlar genellikle kısa vadeli çözümler sunarken, bu makale Türkiye’nin yapısal dönüşümünü, beşerî sermaye gelişimini, Sanayi 4.0 ve inovasyon perspektifini temel alan uzun vadeli bir vizyon üzerinden ele almaktadır. Amaç, romantik hayaller yerine kurumsal bir kalkınma stratejisi önermektir: güçlü devlet, üretken ekonomi, yüksek teknoloji üretimi, adaletli refah ve toplumsal huzur.
Türkiye’nin Mevcut Durumu ve Temel Sorunlar
1. Kurumsal Güven ve Hukuk
Türkiye’de en kırılgan ayak, kurumsal güven ve hukuki zemindir. Hukuka güven zayıfladığında yatırım uzun vadeli olmaz, üretim risk almaz ve rekabet korunamaz (North, 1990). Kurumsal güvenin eksikliği, gelir dağılımındaki adaletsizlik ve toplumsal istikrarsızlık yaratır.
2. Ekonomik Karmaşıklık ve Üretim
Türkiye’de üretim vardır; ancak yüksek teknoloji ve katma değer payı düşüktür (Hausmann et al., 2007). Üretim çeşitliliği sınırlı, ihracat kapasitesi düşük ve ekonomik karmaşıklık yeterince gelişmemiştir. Devlet stratejik sanayi politikalarında tutarsız davranmaktadır.
3. Beşerî Sermaye ve İnsan Yatırımı
Asıl sorun, insana yatırım yapmamaktır (Sen, 1999). İnsan geleceğini düşünmeyen sistemler uzun vadeli kalkınmayı sağlayamaz. Eğitim kalitesi, mesleki eğitim ve yaşam standartlarının yükseltilmesi, sürdürülebilir kalkınmanın temel taşlarıdır.
Türkiye için Stratejik İlkeler
Güçlü Devlet, Adil Ekonomi: Devlet gücü keyfi değil, güven ve adalet için olmalıdır (Acemoglu & Robinson, 2012). Ekonomi büyüyecek, ama toplumsal adaletsizlik yaratmayacaktır.
Kurumsal Ahlak ve Etik: Devlet ve piyasa araçtır, amaç insan olmalıdır. Kul hakkı bilinci, toplumsal sorumluluk ve etik değerler, toplumsal çürümenin önüne geçer.
Refah ve Sosyal Adalet: Gerçek refah, toplumsal adalette, hukuk güvenliğinde ve üretim kapasitesinin değer yaratmasında görülür. Servet aşırı yoğunlaşmadan, refah eşit ve onurlu bir biçimde paylaşılmalıdır (Rawls, 1971).
Eşitlik ve Fırsat Adaleti: Fırsat eşitliği sağlanmalı, hiçbir birey aşağılanmamalı ve herkes güven içinde yaşamalıdır.
Kurumsal Tarafsızlık ve Liyakat: Devletin hiçbir kesime ait olmaması, liyakatin korunması, denetim ve hesap verebilirlik mekanizmalarının güçlendirilmesi gereklidir.Kurumsal Tarafsızlık ve Hukuki Mimari
Hukuk Sistemi: Yargının bağımsızlığı ve şeffaflığı, üst yargı üyelerinin çoğulcu seçimi, denetim kurumlarının raporlarının sansürsüz yayımlanması (Montesquieu, 1748).
Bürokrasi: Kariyer memurluğu, objektif sınav sistemi, kişiye göre değil kurala göre yönetim (Weber, 1922).
Ekonomi: Rekabetin korunması, kamu kaynaklarının adil yönetimi, piyasanın şeffaf işleyişi.
Kültürel Zemin: Devlet görevlisi kendini “milletin memuru” olarak görmeli, üst yönetimden aşağı doğru tarafsızlık kültürü yerleşmelidir.
İnsan Odaklı Kalkınma
İnsan, kalkınmanın hem merkezi hem de amacı olmalıdır. Eğer insan unutulursa:
Devlet güce dönüşür,
Piyasa sömürüye dönüşür,
Milliyet hamasete,
Din veya ideoloji tahakküme dönüşür.
Bu nedenle hedef, onurlu bir hayat standardı, güvenli yaşam, orta sınıfın güçlendirilmesi ve toplumun huzurudur.
Güven, Kalkınma ve Orta Sınıf
Hukuk → Güven üretir
Güven → Yatırım üretir
Yatırım → Refah üretir
Refah → Orta sınıf üretir
Orta sınıf → Demokrasi ve ahlakı güçlendirir
Kurumsal güven olmadan sistem kırılgan kalır. Gelir dağılımındaki uçurum genellikle üretim eksikliğinden değil, kurumsal adalet eksikliğinden kaynaklanır.
Sonuç ve Öneriler
Türkiye’nin ileriye yürüyebilmesi için:
Hukuki ve kurumsal reformlar eşzamanlı olarak yürütülmelidir.
Beşerî sermaye, eğitim ve mesleki gelişim stratejik öncelik olmalıdır.
Devletin tarafsızlığı, piyasanın şeffaflığı ve kurumsal etik güçlendirilmelidir.
Kalkınma politikaları insan odaklı, adil ve sürdürülebilir olmalıdır.
Türkiye’nin hedefi yalnızca ekonomik büyüme değil, adaletli refah ve güvenli toplumdur. Kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, yüksek teknoloji ve üretim çeşitliliği ile desteklendiğinde, Türkiye hem ekonomik karmaşıklıkta yükselecek hem de toplumun huzur ve onurunu garanti altına alacaktır.
Kaynakça
Acemoglu, D., & Robinson, J. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Business.
Hausmann, R., Hwang, J., & Rodrik, D. (2007). “What You Export Matters.” Journal of Economic Growth, 12(1), 1–25.
Montesquieu, C. (1748). De l’esprit des lois.
North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.
Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Harvard University Press.
Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
Weber, M. (1922). Economy and Society. University of California Press.
