Şehir, sadece üst üste yığılmış binaların toplamı değildir; insanın nefes aldığı, çocuğun güvenle top koşturduğu, yaşlının bir ağaç gölgesine sığındığı ortak bir sofradır. O sofra kirlendiğinde, önce vicdanımız, sonra sokaklarımız kararır. Bugün maalesef Türkiye’nin dört bir yanına işte bu karamsarlık hâkim: Antalya’da sahiller çöplüğe dönüyor, Bursa’da orman yolları hafriyat izleriyle doluyor, İstanbul’da parklar şantiyeyi andırıyor, İzmir’de ise moloz yığınları denize kadar iniyor. Karşı karşıya olduğumuz bu manzaranın asıl sebebi bir “temizlik işçisi eksikliği” değil; denetimin dağınık, caydırıcılığın zayıf, hukuki süreçlerin ise belirsiz olmasıdır.
Bu noktada zabıta teşkilatı, kent düzeninin asıl omurgasını oluşturuyor. Ancak bir omurga, ancak güçlü ve yetkiliyse bedeni dik tutabilir.
Dolayısıyla zabıtayı güçlendirmek belediyeyi güçlendirmek, belediyeyi güçlendirmek ise doğrudan şehri korumaktır. Mevcut yasal düzenlemelerimiz ise iyi niyetli görünse de ne yazık ki yetersiz kalıyor. Örneğin Kabahatler Kanunu, çevreyi kirletenlere idari para cezası öngörürken, “kirliliğin hemen giderilmesi halinde ceza verilmeyebilir” esnekliğini tanıyor. Bu esneklik, ilk kez hata yapan bir vatandaşı uyarmak için anlamlı olabilir; fakat tekrarlayan, organize ihlallerde caydırıcılığı tamamen eritiyor. Plakalı aracıyla yol kenarına moloz döken, denize fütursuzca atık bırakan ya da parkı işgal eden art niyetli kişiler için bu cezalar, göze alınabilir bir “risk maliyeti” haline geliyor. Oysa hiçbir şehir, rantçıların risk pazarı değildir.
Çözüm; ölçülü, teknolojik ama tavizsiz bir denetim modelinde, yani “Zabıta 2.0” vizyonunda yatıyor.
Bu modelin ilk ayağını ileri teknoloji oluşturmalıdır.
Çevre güvenlik kameraları; moloz koridorlarını, sahil şeritlerini ve park çevrelerini 7/24 izlemeli, plaka ve akıllı tanıma sistemleriyle ihlal anını anında belgelemelidir.
Elbette kişisel hakları korumak adına bu görüntüler sadece ihlal anında yetkili birimlerce kullanılmalı, ihlal dışı kayıtlar otomatik olarak silinmelidir.
Böylece hem hukuki delil güvencesi sağlanır hem de özel hayatın gizliliği korunur.
İkinci olarak, “kirleten öder” prensibi lafta kalmamalı, gerçek anlamda işletilmelidir.
Çevreyi kirletenlere kesilecek idari para cezasının yanı sıra; o alanın temizlik, taşıma ve bertaraf maliyeti de kuruşu kuruşuna suçluya rücu edilmelidir.
İhlalin tekrarı halinde ticari ruhsatlar askıya alınmalı, üçüncü ihlalde ise konu doğrudan savcılığa taşınarak suç duyurusuna dönüştürülmelidir.
Ceza, tek seferlik bir makbuz olmaktan çıkıp, caydırıcı bir hukuki sürece evrilmelidir.
Bununla birlikte, moloz ve hafriyatların izlenebilirliği mutlak bir zorunluluktur. Her hafriyat aracı için e-izin, güzergâh takibi ve döküm sahası varış onayı zorunlu kılınmalı; varış noktasında plaka, tartı ve fotoğraf üçlüsüyle kayıt altına alınmalıdır.
Hepsinden önemlisi, yasal döküm ücretleri, kaçak dökümün ekonomik cazibesini yok edecek şekilde makul seviyelere çekilmelidir.
Ancak bu sayede “kaçak döküm ucuzdur” denklemi yıkılarak, yerini “kaçak döküm bedeli ağırdır” gerçeğine bırakabilir.
Sahil ve denizlerimizin korunması için ise kurumlar arası tam bir iş birliği şarttır.
ALO 153 (Belediye), ALO 181 (Çevre Bakanlığı) ve ALO 158 (Sahil Güvenlik) hatları aynı koordinasyon masasında birleşmeli; dronlar ve mobil devriyeler sahada aktif görev yapmalıdır. Deniz araçlarından yapılan deşarj şikâyetlerinde ortak tutanak sistemi işletilmeli, büyükşehir belediyelerinin deniz araçlarını denetleme yetkisi en üst perdeden kullanılmalıdır.
Unutmayalım ki zabıta; siyasetin değil, kentin düzeninin, halkın sağlığının, denizimizin ve yeşilimizin bekçisidir. Bu nedenle zabıta teşkilatı, günlük siyasi tartışmaların üstünde, partiler üstü bir kalkan gibi konumlandırılmalıdır. Yetkileri net, denetimi şeffaf, yaptırımları ise ölçülü ama kesinlikle tavizsiz olmalıdır. Türkiye bu reformu hayata geçirebilirse, sadece temiz şehirlere değil; hukukun, ölçünün ve adaletin hüküm sürdüğü bir memlekete kavuşacaktır. İşte o zaman moloz yığınları azalacak, sahillerimiz nefes alacak ve parklarımız yeniden çocuk sesleriyle şenlenecektir.
Çünkü bir şehir, ancak layıkıyla korunursa üzerinde yaşanmaya değer olur.
Araştırmacı Yazar | İsmail Yaman
📧 yazarismailyaman@gmail.com
📞 WhatsApp: 0541 850 78 84
