Ön Asya’da Kürt Kimliği,
Devletleşme Talepleri ve Stratejik Gelecek
Ön Asya, tarih boyunca etnik, dini ve kültürel çeşitliliğin en yoğun olduğu bölgelerden biridir. Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülüşü ve emperyal güçlerin müdahaleleri, bölgenin siyasi ve toplumsal yapısını derinden etkilemiştir.
19. yüzyıldan itibaren kurulan yaklaşık elli yeni devlet, yalnızca coğrafi sınırları değil, kimlikleri, aidiyetleri ve siyasal beklentileri de yeniden tanımlamıştır. Bu dönüşümün etkileri günümüzde hâlâ bölgedeki istikrarsızlık ve toplumsal kırılganlıkların temelini oluşturmaktadır.
Kürt kimliği, tarihsel süreç içinde giderek belirginleşmiş ve çeşitli devletlerin yeniden tanımlama çabalarının odağı hâline gelmiştir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla birlikte, Osmanlı’dan devralınan çok kültürlü mirasın aksine, üniter devlet yapısı ve laik-demokratik sistem ilkeleri merkeze alınmıştır. Bu model, vatandaşlık temelinde eşitliği savunarak farklı etnik ve dini kimlikleri kapsayan ortak bir ulus-ötesi siyasal kimlik oluşturmayı hedeflemiştir. Ancak 1920’ler ve 1930’larda yaşanan yerel isyanlar, bölgesel talepler ve uluslararası güç dengeleri bu hedefi sınamıştır.
Soğuk Savaş dönemi (1947–1991), Kürt hareketlerinin stratejilerini yeniden şekillendirmiştir. Sovyetler Birliği ve Batı bloğunun bölgesel nüfuz mücadelesi, Kürt örgütleri için hem silahlı mücadele araçlarını hem de dış aktörlerle ilişkiler geliştirmeyi gündeme getirmiştir. 1970’lerden itibaren Irak Kürdistanı’nda Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ve Kürdistan Yurtseverler Birliği (PUK) ile Türkiye’deki PKK’nın faaliyetleri, farklı ideolojik yönelimlere rağmen benzer örgütsel dinamikler ve talepler göstermiştir. Bu hareketlerin ortak özellikleri şunlardır: silahlı yapılar, merkezi devletlerin güvenlik refleksleri ve toplumların iç dengelerinin zorlanması. Bu etkileşimler, ulusal güvenlik gündemlerini ve bölgesel siyasi çözümlerin sınırlarını belirlemiştir.
Bölünme Riski ve Temel Kriterler
Bir devletin bölünme riski, birkaç temel değişkenle değerlendirilebilir:
Etnik veya mezhepsel homojen olmayan yapı
Silahlı ayrılıkçı hareketlerin varlığı
Merkezi devlet kapasitesinin zayıflığı
Dış müdahale veya dış destek
Ekonomik eşitsizlik ve bölgesel gelir farkı
Daha önce referandum veya fiili ayrışma girişimleri
Bu kriterler, ülkelerin farklı risk seviyelerine ayrılmasını sağlar. Ancak tarihsel gerçekler ve bölgesel dinamikler, bu ölçütlerden bağımsız olarak etkili olamaz. Ön Asya uzun yıllardır biriken sorunlar ve çözülmemiş gerilimler nedeniyle kırılgandır; Kürt kimliği ve devletleşme talepleri hem sembolik hem de fiili düzeyde stratejik bir önem taşımaktadır.
Türkiye’nin Devlet Kapasitesi ve Toplumsal Yapısı
Türkiye, yaklaşık yüz yıllık Cumhuriyet geleneği ve Selçuklu-Osmanlı mirası ile güçlü bir merkezi devlete sahiptir. Devletin kapasitesini anlamak için şu unsurlar öne çıkar:
Güçlü Merkezi İdari Yapı: Kamu yönetimi ve bürokrasi ülke genelinde etkili biçimde işler.
Güvenlik ve Askeri Kapasite: Silahlı kuvvetler ve güvenlik aygıtı, silahlı hareketleri kontrol edebilir.
Demografik Entegrasyon: Batıya göç etmiş milyonlarca Kürt, karışık demografik yapılar oluşturarak homojen bir kopuş coğrafyasını zorlaştırır.
Uluslararası İttifaklar: NATO üyeliği ve bölgesel işbirlikleri sınır güvenliğine katkı sağlar.
Kürt nüfusun heterojen yapısı ve farklı siyasal talepleri, maximalist haritalar ile fiili gerçeklik arasındaki farkı ortaya koyar. Türkiye’nin güçlü güvenlik refleksi ve hukuki mekanizmaları, silahlı ayrılıkçı hareketlerin kısa ve orta vadede ciddi bir etki alanı bulmasını engeller. Ancak siyasal kutuplaşma, ekonomik kırılganlık ve dış müdahale olasılıkları dolaylı riskler yaratabilir.
İran ve Kürt Kimliği: Saha, Siyaset ve Hareketler
Türkiye’nin güçlü merkezi kapasitesi ve demografik entegrasyonu, Kürt ayrılıkçı hareketlerin etkisini sınırlasa da, İran’da durum farklı bir tarihsel ve coğrafi bağlamda şekillenmektedir. İran, batı eyaletlerinde yoğunlaşan Kürt nüfusuna sahiptir. Kürtler, Fars çoğunluğuna karşı Sünni mezhep ve kendi lehçelerini konuşan gruplar olarak demografik çeşitlilik sergiler. Bu durum, birleşik bir siyasi kimlik üretimini zorlaştırmaktadır.
İran’daki Kürt siyasi hareketleri hem silahlı hem de pasif örgütlenmelerle şekillenir:
PJAK (Kürdistan Free Life Party): 2004’te kurulan PJAK, PKK ile ideolojik bağlara sahiptir ve İran’a karşı silahlı mücadele yürütmektedir. Örgüt, demokratik özyönetim ve silahlı direniş stratejilerini eş zamanlı kullanır.
Siyasi ve pasifist örgütler: KUF gibi hareketler anayasa çerçevesinde Kürt haklarını savunur ve şiddet kullanmaz.
İran devleti, Kürt siyasal örgütlenmelerini hem güvenlik hem de ideolojik açıdan tehdit olarak görmüştür. PJAK ve diğer silahlı gruplar sert şekilde bastırılmış, güvenlik politikaları kapsamlı bir şekilde uygulanmıştır. Bununla birlikte, PJAK ve PKK bağlantıları, İran’daki Kürt hareketlerinin sadece iç mesele olmadığını, bölgesel bir aktörler ağı içinde faaliyet gösterdiğini ortaya koyar.
İran’daki Kürt hareketleri, demografik heterojenlik ve devletin güçlü merkezi yapısı nedeniyle fiilen sınırlı etkiye sahiptir. Ancak bölgesel etkileşimler ve tarihsel referanslar, Kürt kimliğinin ve siyasi taleplerin önemini artırır ve Ön Asya’daki dinamiklerin ayrılmaz bir parçası hâline getirir.
Irak Kürt Bölgesel Yönetimi: Sınırlar ve Gerçeklik
Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (KBY), bağımsızlık ve özerklik deneyiminin somut örneğidir. 2017’de yapılan bağımsızlık referandumuna merkezi Irak hükümeti ve uluslararası toplum sert şekilde karşı çıkmıştır:
Merkezi hükümet askeri ve siyasi mekanizmaları devreye sokmuştur.
ABD ve diğer büyük güçler, referandumun uluslararası tanınmasını sınırlamıştır.
Ekonomik bağımsızlık özellikle petrol gelirleri üzerinden sürdürülmekle birlikte mali paylaşım anlaşmazlıkları özerkliğin sınırlarını belirlemiştir.
KBY örneği, sembolik talepler ile fiili güç arasındaki farkı net biçimde göstermektedir; haritalar siyasi mesaj içerir, ancak uygulama devlet kapasitesi ve uluslararası aktörlerin tutumuna bağlıdır.
Suriye’de Kürt Örgütlenmeleri: Daralan Kontrol Alanları
Suriye iç savaşında ortaya çıkan güvenlik boşluğu, PYD ve YPG’nin özerklik alanları kurmasına olanak sağlamıştır. 2011–2020 arasında SDG’nin kontrolündeki kuzeydoğu Suriye, “Rojava” vizyonunu sembolize etmiştir. Ancak 2026 itibarıyla saha gerçekliği dramatik biçimde değişmiştir:
Şam yönetimi, kuzeydoğudaki egemenliğini yeniden tesis etmektedir.
SDG unsurları devlet kurumlarına entegre edilmekte, savaşçılar hatlardan geri çekilmektedir.
Kobani ve Kamışlı gibi merkezler artık geniş bir kontrol alanı sunmamaktadır.
Uluslararası aktörlerin desteğinin azalması, dış desteğe bağımlı özerklik projelerinin kırılganlığını açıkça göstermektedir.
Demografi ve Sosyal Gerçekler
Kürt bölgeleri son derece heterojen bir yapıya sahiptir; Arap,Türk, Süryani ve diğer etnik gruplarla iç içedir. Bu durum, merkezi devletlerin yeniden egemenlik kurmasını kolaylaştırır. Türkiye’de batıya göç etmiş Kürtler, ekonomik entegrasyon ve kültürel asimilasyon süreçleriyle homojen bir ulus-devlet senaryosunu imkânsız hâle getirmiştir. Diaspora etkisi, maximalist taleplerin fiili karşılığını zayıflatır.
Aktivist Haritalar ve Saha Gerçekliği
Kürt örgütlerinin yayınladığı haritalar ideolojik talepleri temsil eder. Ancak modern devletler sınır bütünlüğü konusunda pasif değildir. Haritalar kimlik inşası ve toplumsal mobilizasyon açısından önemlidir, fakat fiili sınır değişimi devlet kapasitesi, demografi, toplumsal entegrasyon ve uluslararası tanınmaya bağlıdır. Türkiye, İran, Irak ve Suriye örnekleri, sembolik talepler ile fiili güç arasındaki farkı somut biçimde göstermektedir.
Gelecek Öngörüleri ve Stratejik Perspektif
Türkiye: Kısa ve orta vadede etnik kopuş olasılığı düşüktür. Siyasal kutuplaşma ve ekonomik kırılganlıklar dolaylı riskler yaratır. Strateji kapsayıcı siyaset ve ekonomik eşitliği önceliklendirmelidir.
İran: PJAK ve diğer Kürt hareketleri sınırlı fiili etkiye sahiptir. Ancak bölgesel PKK bağlantıları ve demografik heterojenlik nedeniyle uzun vadede gözetilmesi gereken bir stratejik risk alanıdır.
Suriye: SDG’nin daralan kontrol alanları, Şam ile entegrasyon süreci ve uluslararası aktörlerin çekilmesi, Kürt özerklik hayallerini sınırlandırmaktadır. Strateji çatışma yönetimi ve siyasi müzakereye dayanmalıdır.
Irak: KBY örneği, sembolik taleplerin merkezi devlet ve uluslararası tanınma karşısında ne kadar kırılgan olduğunu göstermektedir. Bölgesel istikrar, merkezi hükümetle uyum ve diplomasiye bağlıdır.
Sembol ve Gerçek Arasındaki Denge:
Ön Asya Perspektifi Kürt ayrılıkçı hareketler, sembolik haritalar ve ideolojik vizyonları aracılığıyla taleplerini görünür kılar. Ancak bu taleplerin fiilen uygulanabilirliği, sahadaki güç dengeleri ve devlet kapasitesi ile sınırlıdır. Modern devletler, sınır bütünlüğünü koruma konusunda pasif değildir; güçlü merkezi kapasite, maksimalist haritaların sahada gerçekleşmesini engeller. Aktivistlerin yüksek sesle dile getirdiği talepler gündemi şekillendirse de, gerçeklik sahada bu taleplerin ötesine geçemez.
Uzun vadeli istikrar ve güvenlik, yalnızca askeri kapasiteye dayanamaz. Kapsayıcı siyaset, ekonomik eşitlik, toplumsal entegrasyon ve hukukun üstünlüğü, sürdürülebilir barışın temel taşlarıdır. Silahlı mücadele veya etnik temelli siyasal projeler, kısa vadede dikkat çekici olsa da, uzun vadede bölge halklarına istikrar yerine kırılmalar ve acılar getirir. Kimlik taleplerini göz ardı etmek veya eşitliği ihmal etmek, ortak yaşam iradesini zayıflatır; bu nedenle kalıcı çözüm, güvenlik, demokrasi, ekonomik kalkınma ve hukuku birlikte ele alan kapsayıcı bir siyasal akılla mümkündür.
Özerk yapılar, örneğin KDP ve PUK gibi oluşumlar, petrol ve mali bağımlılık, aile merkezli siyaset ve bölgesel baskılar nedeniyle kırılgan bir denge üzerindedir. Bu yapıların sürdürülebilirliği, yalnızca iç reformlar ve bölgesel istikrarla mümkündür. Dolayısıyla, bölgenin ihtiyacı yeni sınırlar değil; karşılıklı güveni güçlendiren, adalet ve eşitliğe dayalı bir gelecek tasavvurudur.
Gelecek, çatışmadan ziyade işbirliği ve kapsayıcı çözümler üzerinden inşa edilmelidir. Bu geleceğin barış mı yoksa çatışma mı üreteceği, bugün atılacak akılcı, sorumlu ve kapsayıcı adımlara bağlıdır. Bu sorumluluk, yalnızca devletlerin değil, tüm toplumların omuzlarındadır. Ön Asya’da sürdürülebilir istikrarın yolu, güvenlik refleksleriyle sınırlı değil, kapsayıcı siyaset, ekonomik kalkınma ve toplumsal entegrasyonla desteklenmiş bir vizyondan geçmektedir.
